Xabier Mendiguren Elizegi

Badira hitz batzuk esateko lotsa izaten garenak, erabiliaren erabiliz gastatu egin direlako, zabartu edo. Adibidez, gutako norbait “jatortzat” hartuko bagintuzte, esan duenaren begietara begiratu behar, laudorioz ala irainez ari zaigun jakin nahian. Gutxitan esaten den beste hitz bat etorri zitzaidan atzo gogora, Barakaldoko BECen txapelketaren beroan nengoela; hitz parea, hobeto esanda: euskaldun jendea.

Irakurri al duzue inoiz esamolde hori egunkarietan? “Euskal gizartea” esango dizute politikariak, kazetariak, tertulianoak… edo jendartea, edo populua, edo euskal herritarrak, eta bakoitzak jakingo du horrekin juxtu zer esan nahi duen; “euskaldungoa” esango dizu euskalgintzako profesionalak, esanahi zehatzagoz, edo hiztun komunitatea, edo auskalo zer, ez ordea aspaldiko esamolde xume hori: “euskaldun jendea”.

Berbamodu hori “Isil-isilik dago” kantuan ezagutu genuen, aspaldi, eta mila aldiz kantatu ere bai: “Hau dek hau dek hau dek umorea, kontsolatzeko kontsolatzeko euskaldun jendea”. Oraintsu, berriz, Ruper Ordorikak errekuperatu digu, Mikel Laboari eskainitako abestian: “Euskaldun jendea negarrez dago, Eskiulatik Berangora, sekulabelardiko kantari, zure ahotsa entzun guran”.

Kantu horietan bezala, barre eta negar egin zuen euskaldun jendeak Santa Lutzi egunean, oholtzara igotako zortzi bertsolariekin batean. Baina ez bakarrik hori: jan eta edan ere gogotik egin genuen, euskaldun jendeak ohi duen bezala, goizean goizetik hasita: neure aurrean, behintzat, zahato ardoa suelto zebilen ezker-eskuin, eta erretzea debekatuta egon arren, txirririk ere ez zen falta izan (ez lege zaharreko baizik molde berriko euskaldunen ohitura bihurtua); nork kruasanak, nork fruitu lehorrak, batek bonboiak, besteak patata paketea… Euskal piknik antzeko bat bizi genuen, soinu-banda eta guzti.

Baina, ebanjelioan bezala, atzo inportanteena ez zen jan-edana, espirituaren hazkurria baizik, eta horretan bai ez ginela baraurik gelditu. Aukeran, gaien menuan desoreka apur bat zegoela esango nuke: ofizioetako nahiz bakarkako gai guztiz gehienak izan ziren serioak, batzuetan dramatikoak ere bai; umorerako bidea ematen zuten bakarrak goizeko 8ko txikikoa eta arratsaldeko puntukakoa izan ziren. Inguruan zebilen neska bati aditu nion moduan, “gai erotiko-festibo gutxi”. Eta ez etorri esanez hori ere euskaldun jendearen ezaugarria dela; izatekotan, vayasemanita-ko vascoena.

Gaien seriotasunarekin batera, kontu labaina den arren, lerratze politikoa aipatu beharko. 8ko nagusiko nahiz bakarkako gai zenbaitek eta kartzelako biek ia berez zekarten aukera ideologiko batetik kantatu beharra, eroso jardutekotan. Hori al da euskaldun jendearen ikuspegi bakarra? Bistan da ezetz, baina bai han bildutako jende gehienaren buru-bihotzak inarrosten dituena, txaloek eta oihuek erakusten zuten moduan (urrutira joan gabe, nire atzean eseritako beste neska bat etengabeko negarrean aritu zen bisabiserako biluzarazi nahi dutenaren ariketan). Halakoak zenbateraino neurtu, horra txapelketa osoa hain ongi antolatu duen elkarteak hausnartu beharko duen puntua.

Eta txapelketaz ari garenez, gatozen bada txapeldunagana. Honezkero hainbat kronika eta kritika kaleratu direnez, ez naiz hasiko saioa komentatzen, baina esanda utzi nahi nuke (ez nintzen alferrik ibili bertsoak banan-banan paper batean puntuatzen) hasieratik amaiera arte nabarmendu zela Lujanbio, eta ondo merezita irabazi duela txapel beltza: dirdira bat eransten zien bertso gehienei, dela abstrakzioen ordez xehetasun eta horniduraz aberastuz, dela besteenak baino gogoeta sakonxeagoak oparituz. Denak aritu ziren ondo, oro har, eta bertso txarrik ez zen izan egun osoan, baina hernaniarrak koxka bat atera zuen, eta bertso onak egiteaz gainera bertsokera bat nabarmenarazi zuen.

Horrez gainera, zer esan? Han bildutako euskaldun jende guztia poztu zela Maialenek txapela jantzi zuenean, guztiok nahiko genukeela besarkatu, eta halaxe egin genuela, nolabait ere, beste zazpi bertsolarien besarkaden eta gure txaloen bitartez. Garai berri bat, belaunaldi aldaketa, emakume baten lehen txapela, estilo desberdin bat… Gauza asko azpimarra litezke eta denak dira egia, baina nik, BECen bildutako euskaldun jendearekin batera, neure eskerron eta mirespena adierazi nahi nieke Maialeni, garaipenaren atarian gelditutako Ametsi, txapela halako dotoreziaz eraman eta galdu duen Andoniri, Jon, Unai, Sustrai eta Aitor biei, elkarteari, epaimahaiko, gai-jartzaile eta txapelketan lanean ibilitako guztiei, eta baita geure buruei ere, euskaldunen festa handi bat bizi izan baikenuen atzo, negarren bitartetz ere poz izugarria eman ziguna.

Gero, Ansio-ko metro geltokian, Gaztela aldeko kapelua zeraman gizon bat, Joxe Agirreren adin modukoa, andreari galdezka nondik azaldu zen hainbeste jende. Euskaldun jendeaz aparte, beste gizon-emakume asko bizi baita hemen. Baina hori beste kontu bat da.